„Upp skal á kjöl klífa,
köld er sjávar drífa.
Kostaðu hug að herða,
hér skaltu lífið verða.
Skafl beygjattu skalli,
þótt skúr á þig falli.
Ást hafðir þú meyja,
eitt sinn skal hver deyja.“
Svona orti Þórir Jökull Steinfinnsson eins og frægt er, þegar hann beið náðarhöggsins í kjölfar Örlygsstaðabardaga 1238. Er ekki tilhlýðilegt að vitna í miðaldakveðskap nú á degi íslenskrar tungu?
Við deyjum tvisvar
Í þessum kveðskap mætir hið harða og napra, því sem er hlýtt og innilegt. Köld sjávardrífan lemur á skáldinu sem klifrar upp á kjölinn. Þórir Jökull rifjar það líka upp betri tíma, þegar hann naut ásta meyjanna. Kvæðið leitaði á mig þegar ég hugleiddi guðspjallið, sem fjallar jú um meyjar. En snertiflöturinn er þó annar: Þegar komið að dauðastundinni sýnir hann þessa yfirvegun: „eitt sinn skal hver deyja“.
Nýverið las ég umfjöllun fræðimanna sem halda því fram að niðurlagsorð eins og þau sem kappinn setti fram, séu ekki alls kostar sönn. Jú, vissulega kemur að því einhvern tímann að ævidagar okkar eru á enda runnir. Nútíðin og framtíðin eru ekki lengur hluti af tilveru okkar, aðeins það sem liðið er. Og þá vaknar spurningin, hver er sú fortíð sem við skiljum eftir? Á því hvílir einmitt hugmyndin. Við deyjum ekki í eitt skipti. Við getum sagt að annar dauðadagi bíði okkar, það er að segja þegar við erum öllum gleymd.
Við deyjum tvisvar samkvæmt þessari speki.
Það kann að vera eins og köld sjávardrífa að leiða hugann að því að einhvern tímann verður eins og við höfum aldrei verið til. Það er þegar síðasta manneskjan sem man eftir okkur, er sjálf horfin í mistur gleymsku eða dauða.
Við ættum að hafa þetta bak við eyrað. Nógu mörg eru þau heilræðin um það hvernig við getum lifað sem lengst. Næringarfræðingar gefa ráð um mataræði, læknar um svefn og heilsu, íþróttafrömuðir hvetja til hreyfingar. Það er misjafnt hversu vel við förum eftir þessu öllu. Hitt mætti að sama skapi vera okkur hugleikið, já hvernig treinum við okkur dauðadaginn hin síðari? Hvað er það við dagleg störf okkar og iðju sem skapar minningar hjá komandi kynslóðum, jafnvel ófæddu fólki og veldur því að tilvist okkar mótar þau, þótt sjálf séum við fallin frá?
Ég þekki yður ekki
Guðspjallið um meyjarnar tíu er eitt af þessum þekktari í Biblíunni. Johann Sebastian Bach, (sem hefur aðeins dáið einu sinni, samkvæmt þessum hugmyndum) samdi undurfagran forleik við sálminn Wachet auf, Vakna Síons verðir kalla á íslensku. Þar er lagt út af þessum guðspjalli.
Sagan er um himnaríki. Slíkar frásagnir eiga það sameiginlegt að þær flytja líka nöturlegan boðskap. Þessi óræði staður sem Jesús talar um sem himnaríki á sér jú andstæðu þar sem er myrkur eða tóm. Í þessu tilviki er það nokkurs konar gleymska: „Sannlega segi ég yður, ég þekki yður ekki.“
Þetta er stór frásögn. Margir hugsuðir hafa glímt við hana í tímans rás. Fyrir hvað stendur þessi olía sem meyjarnar eiga að hafa á lömpum sínum? Og lamparnir, hvað tákna þeir?
Ágústínus kirkjufaðir sem var uppi um aldamótin 400 sagði að olían væri kærleikurinn og lamparnir trúin. Ef við elskum ekki náungann þá er trúin dauð. Órígenes, annar merkur kirkjufaðir, talaði um að olían væri hin innri náð sem nærir sálina. 13. aldar spekingurinn Tómas frá Akvínó sagði heimsku meyjarnar standa fyrir fólk sem vinnur góð verk en þó aðeins í eigin þágu. Og Lúther hafði fyrirsjáanlega þá skoðun að olían væri lifandi trú sem lýsti upp í myrkrinu.
Allt snýr þetta að þeim undirbúningi að við séum tilbúin fyrir stundina þegar við mætum frelsara okkar. Trúin þarf næringu og þá lýsir hún. „Dauði ég óttast eigi, afl þitt né valdið gilt“ orti Hallgrímur, „Í Kristí krafti ég segi, kom þú sæll þá þú vilt.“ Þarna er einmitt talað í þessum anda. Sá sem hvílir öruggur í sinni trú óttast ekki endalokin.
Eldsneyti trúarinnar kemur að innan. Við getum hvorki keypt það né fengið að láni. Í sögunni birtist okkur sennilega áhugaverð gagnrýni á helgisiðina í samtíma Jesú. Hyggnu meyjarnar vildu ekki lána þeim fávísu af olíu sinni. Í musterinu gat fólk keypt bréf sem það svo brenndi í von um einhvers konar guðlega góðvild. Auðmenn lögðu til sláturgripi sem fórnað var en fátækir ef til vill dúfur í sama tilgangi. Hér miðlar Jesús þeirri sýn að trúin og kærleikurinn séu ekki gæði sem við getum höndlað með. Við sækjum þau ekki í sjóði annarra.
Það má segja að í þessu guðspjalli mætist hið harða og kalda og svo hið mjúka og hlýja, rétt eins og í dánarljóði hins íslenska skálds. Annars vegar er það gleðin þegar brúðguminn birtist og veisluhöldin eru framundan. Hins vegar er það hinn napri tónn þar sem hann kveðst ekki kannast við meyjarnar fávísu.
Allt snýr þetta að því að við höldum vöku okkar, við föllum ekki í þá gryfju að láta sinnuleysið stýra lífi okkar. Sú áminning hefur sennilega aldrei átt betur við en á okkar dögum. Við lifum í umhverfi þar sem líkami okkar fær í sífellu fölsk skilaboð um að við höfum náð markverðum árangri. Boðefnin sem heiladingullinn framleiðir, hafa jú þann tilgang að hvetja okkur til góðra verka og láta okkur þá líða vel. Nú getum við fengið þá skammvinnu sælu þegar myndskeiðin og leikirnir birtast skjánum og við fáum einhverja umbun fyrir.
Svo líða stundirnar og dagarnir, ár og áratugir og sífellt þrengist svigrúm okkar til sannrar þjónustu við æðri gildi. Það er einmitt erindið sem Kristur á við okkur. Hann kallar okkur til ábyrgðar gagnvart þeim tíma sem okkur er úthlutaður. Þetta þekktu samtímamenn skáldsins sem hér var vitnað til: „En orðstír deyr aldregi“ segir í Hávamálum. Já, hvað gerum við til þess að hlúa að arfleifð okkar og orðspori? Hversu margar eru þær stundir sólarhringsins sem við nýtum til þess?
Textinn á sannarlega erindi til okkar sem höfum sýn um himnaríki, ástand handan tíma og rúms þar sem við dveljum í ríki Guðs. En hann talar einnig til þeirra sem eru á rófi vantrúar en hafa um leið vitund fyrir því að tími þeirra rennur út um síðir og komandi kynslóðir munu segja eins og brúðguminn: „Ég þekki yður ekki.“ Steinarnir í kirkjugarðinum bera með sér nöfn og ártöl en þeir segja lítið til um það hvernig við höfum hlúð að því góða og fagra sem lifir áfram þótt við séum farin.
Einhver hafði það á orði að enginn sæi eftir því á dánarbeðinum að hafa ekki unnið meira. Ég er ekki sammála því. Við getum líka með störfum okkar komið miklu til leiðar samfélaginu til gagns. Út á það gengur sú hugsun sem ríkir hér í kirkjunni að hvert og eitt okkar getur með þjónustu sinni unnið Guði til dýrðar.
Já, sjálfsagt deyjum við tvisvar. Flest fáum við á einhverjum tímapunkti þann dóm sem brúðguminn í sögunni fellir gagnvart meyjunum fávísu: „Ég þekki ykkur ekki.“ Þeir eru víst undantekningin í mannkynssögunni, þessir einstaklingar sem lifðu fyrir mörgum öldum og eru enn á vörum okkar í dag. Öllu er afmarkaður tími. Skilaboð dagsins í kirkjunni eru að við ættum við að taka frá nokkrar af vökustundum okkar til að þjóna því sem er gott og göfugt. Hvað verður svo um það verður mun tíminn einn að leiða í ljós.
