Þegar ég sat fyrsta tímann i grísku við guðfræðideildina fengum við nemendurnir að glíma við þessa setningu: Ἐν ἀρχῇ ἦν ὁ Λόγος, καὶ ὁ Λόγος ἦν πρὸς τὸν Θεόν, καὶ Θεὸς ἦν ὁ Λόγος.
Orðið
Já, svona hófst nú námið í þessu tungumáli sem enginn talar lengur og í fyrstu var ekki hægt að greina neitt sem hægt væri að tengja við úr daglegu máli. Margir, þar á meðal sá sem hér stendur, áttu bakgrunn í kirkjulegu starfi og sáu í fyrstu lítið gagn í því að dýfa svo mikið sem tá í flókin deiluefni fræðinga og grúskara um merkingu frumtexta Biblíunnar.
Svo rann það upp fyrir fólki að tilgangurinn með að demba þessu yfir okkur var einmitt sá að sýna hversu margslungið tungumálið er, og því mikilvægt að leita aftur til upprunans.
En hvað lásum við í þessum ævagömlu orðum? „Ἐν ἀρχῇ ἦν ὁ Λόγος.“ Jú, þarna kemur þetta hugtak fyrir, sem svo mörg tungumál hafa tekið upp úr grískunni og við íslendingar notum gjarnan í slangri – nefnilega lógós. Við tölum stundum um að eitt og annað sé lógískt eða ekki og þá seilumst við alla leið að ströndum Eyjahafsins til að finna rétta orðið.
Hér birtast okkur jú takmörk tungumálsins eða öllu heldur þýðingar frá einu máli til annars. Þar sem íslenskan og nágrannatungurnar segja: „Í upphafi var Orðið“, geymir frumtextinn fleiri litbrigði. Lógos er ekki málfræðilegt hugtak, það vísar þvert á móti í einhvers konar skipan, reglu, hugmynd, jafnvel tilgang. Og í þeirri útgáfu af Nýja testamentinu á grísku sem við nýttum var einmitt hugtakið lógos skrifað með stóru ,,L-i“. Þannig hefur það líka skilað sér inn í okkar þýðingu þar sem „Orðið“ er ritað eins hvert annað sérnafn.
Gyðingar og Grikkir
Þið hafið sennilega átt von á hátíðlegri jólakveðju, en ekki vangaveltum um þýðingar og frumtexta. Ætlar presturinn nú að skóhorna þessari hugleiðingu inn í gleði og einlægni jólanna? Gæti einhver spurt. Tja, það má nú brenda á þá íslensku jólahefð sem bókmenntirnar eru. Jólin eru í þeim skilningi hátíð orðsins. Þær streyma til okkar bækurnar, eða flæða öllu heldur. Fátt er notalegra eftir ys og þys hátíðanna en að setjast niður með góða bók og láta leiða sig inn í hugarheim skálds eða skrásetjara.
Tengingin við jólin er þó sterkari. Það er auðvitað merkilegt að hér sé talað um sérnafnið Orð. Flestar persónur Biblíunnar hafa eignast nafna á síðari tímum, allt frá Adam og Evu úr fyrstu bók ritningarinnar til téðs Jóhannesar sem er líka eignuð sú síðasta. En ég þekki engan sem heitir „Orð“.
Í gyðinglegu samhengi vísar þetta orð aftur til upphafsins, til fyrstu setninga Biblíunnar þar sem ríkir myrkur og tóm en þá hefur almættið upp raustina og fyrir tilstilli orðanna verður heimurinn til: ,,Verði ljós!“, já, ljósið, höfin, vatnið og lífið koma til sögunnar hvert af öðru.
„Og Guð sá að það var gott.“ Sú yfirlýsing er pólitískari en margan kynni að gruna. Því með þessu er tónninn sleginn, þegar í upphafi að hið jarðneska sé einmitt gott og blessað. Sú afstaða var fjarri því sjálfgefin í öðrum hugmyndaheimum þar sem tvíhyggjan var alls ráðandi og kennisetningar gengu út á það að hefja sig yfir hið jarðneska.
En textinn talar líka inn í samhengi grískrar menningar. Logos er þar eins og fyrr var nefnt – skynsemi og regla í tilveru einstaklinga og heims og hér mætast þessir tveir heimar – hinn gyðinglegi og sá hellenski: óreiðan tekur á sig mynd, óskapnaður breytist í sköpun.
Máttur orða
Orðin móta okkur á svo djúpstæðan hátt. Líf okkar og hugsun fara fram með orðum, þeim sömu og við tjáum með vörum okkar og nemum með eyrunum.
Alan Turing, stærðfræðingurinn sem réði dulmálskóða Þjóðverja og lagði um leið grunninn að tungumálinu sem tölvurnar fylgja – hafði ríkan skilning á þeim háska sem fylgdi þeirri byltingu sem hann ýtti úr vör. Við hann er kennt hið svo kallaða Turing-próf sem gengur út á það að hvort unnt sé að greina á milli mennsku og vélar með samtali.
Í samhengi þessarar umfjöllunar lét hann hafa eftir sér að þegar tölvurnar væru farnar að skilja orðin þá væri mannkyn í vondum málum. Sú er vissulega raunin í dag og mannkyn stendur í þeim skilningi á mikilvægum krossgötum. Hvernig ætlum við að ná áttum og gæta að verðmætum og okkur sjálfum á svo tvísýnum tímum sem þessum?
Hér sjáum við svo þriðju birtingarmynd Orðsins. Í þessum orðum kristallast innlegg kristninnar í líf okkar í hinu stóra samhengi. Guðspjallamaðurinn lýsir því hér yfir að Orðið sé ekki hugtak – heldur persóna. Já, „Orðið varð hold og hann bjó með oss fullur náðar og sannleika.“ Jólin og boðskapur þeirra birtast okkur hér í sinni tærustu mynd.
Hvernig getur orð verið hold? Hér setur Jóhannes fram þessa þverstæðu sem er kjarni kristinnar trúar. Hún grundvallast ekki á lögmáli, forskrift um það hvernig lífi okkar skuli háttað, ströngum reglum sem ná yfir stórt og smátt í fari fólks heldur þvert á móti. Hún er óður til þess hvernig persónan Jesús Kristur stígur fram í auðmýkt og lítillæti en um leið í þeirri mannlegu reisn sem talar til alls mannkyns.
Erindi kristinnar trúar er ekki að múlbinda manneskjuna niður í fastmótað form samskipta og hátta, nei, þegar ,,Orðið verður hold“ opnast gáttir himins og við horfum niður í kviku jarðar. Okkur er fluttur sá boðskapur að við eigum að vinna verk ljóssins í einlægum kærleika hvert til annars.
Orðið, þetta margbreytilega hugtak er í þeim skilingi lifandi, það er ekki dauður bókstafur, innantómt boð-orð sem skeytir engu um raunverulega ætlan okkar og innræti.
Jólaguðspjall Jóhannesar lýsir því hvernig Jesús Kristur gengur inn í sundraðan heim, ekki með tilskipunum og fyrirmælum, heldur horfir inn í hjörtu okkar og greinir það gæsku og umhyggju. Hann vill hlúa að þeim þáttum, efla þá og hvetja áfram. Já, sjálft holdið sem talað er um er hjartað í okkur sem bærist í meðlíðan með systkinum okkar og veröldinni sem við eigum að ala önn fyrir.
Gleðileg jól.
