Þegar ég var strákur, var heimurinn frábrugðinn þeirri veröld sem við þekkjum í dag. Símar voru á virðulegum símaborðum á heimilum, tengdir með snúru við innstunguna í veggnum. Í skúffunni var svo þykk bók, sem hefði sjálfkrafa verið metsölurit hvers árs ef hún hefði ekki borist inn á heimilin endurgjaldslaust.
Viðbrögð við kjarnorkuárás
Þetta var símaskráin. Og stundum sat maður drjúga stund við borðið og beið eftir að einhver svaraði hinum megin á línuna. Þá var gripið í skrána góðu og blaðað í henni á fyrstu síðunum. Þar voru leiðbeiningar um það hvernig við ættum að bera okkur að ef kjarnorkuárás yrði gerð á landið.
Já, þetta voru í sjálfu sér sakleysislegar myndir af yfirveguðu fólki sem skreið undir borð eða beið þolinmótt niðri í kjallaranum. Og meðfylgjandi voru svo upplýsingar um það hvað hljóðmerkin þýddu sem bárust úr lúðrum almannavarna. Í hádeginu á miðvikudögum voru þeir prófaðir, eitt langt baul og þá áttu landsmenn að kveikja á útvarpinu og bíða fregna af því hvort þetta væri hefðbundin æfing eða eitthvað verra.
Þetta var hluti af hversdagslegri tilveru þeirra kynslóða sem voru komnar til vits og ára á dögum kalda stríðsins. Síðar rann það upp fyrir manni, að aðgerðir þær sem mælt var með í símaskránni hefðu vart komið að notum þeim þeim heimslitahamförum sem raunverulegt kjarnorkustríð myndi leiða af sér.
Textar dagsins greina einmitt frá átökum, bæði staðbundnum og svo ber ekki á öðru í orðum Jesú en að víglínan liggi um hjörtu mannanna þar sem sannleikurinn tekst á við lygina.
Og andstæðurnar á milli þeirra Davíðs og Golíats gætu vart vrið skýrari. Þannig segir hjarðsveinninn Davíð í textanum: „Þú kemur gegn mér með sverði og spjóti, en ég kem gegn þér í nafni Drottins.“ Hér er ólíkum tólum beitt en bakgrunnur þeirra og forsendur er að sama skapi af allt öðrum toga. Þetta er augljóslega ekki bara einvígi á milli tveggja einstaklinga heldur mætast vopnin hugsjóninni, nafni Drottins eins og hér stendur.
Hugmyndin um að í okkur mönnunum búi sú eðlislæga hvöt að vilja knésetja bræður okkar og systur er lífseig. Breski hugsuðurinn Thomas Hobbes boðaði um miðja 17. öld að mannleg samfélög væru raunar bara ill nauðsyn til að koma í veg fyrir það sem annars væri óhjákvæmilegt, nefnilega blóðugt stríð allra gegn öllum – eins og hann lýsti því.
Til þess að við gætum lagst til hvílu að kvöldi sæmilega örugg um að verða ekki vegin í svefni, þá gerðum við samkomulag um að einhver tæki að sér að leita réttar þeirra sem á væri brotið. Og svo, ef skipulagið myndi riðlast, þá væri voðinn vís.
Kenningin prófuð
Þessi sýn á manneskjuna birtist svo með ýmsum hætti. Áður en kalda stríðið brast á, höfðu stríðandi fylkingar í seinni heimsstyrjöld lagt borgir í rúst. Þeir leiðtogar sem stóðu fyrir þeim voðaverkum voru þess fullvissir að ef innviðir þessara samfélaga væru hrundir þá myndi ríkja ástand eins og það sem Hobbes hafði lýst. Hver höndin myndi rísa upp mót annarri, fólk myndi skríða úr byrgjum sínum og byrja óðara að sanka að sér lífsnauðsynjum og herja á nágranna sína til að tryggja sér sem mest af þeim gæðum.
Og já, sannarlega stóð ekki steinn yfir steini í þeim borgum sem verst urðu úti í þeim hamförum. Við í Kór Neskirkju heimsóttum fyrir nokkrum árum borgina Dresden en íbúar hennar mátt þola skelfilegar árásir skömmu fyrir stríðslok.
Við sungum í kirkju einni þar rákum einmitt augun í veggskjöld sem þar við innganginn í kirkjunni. Á honum stóð: „13. febrúar 1945. Fyrir náð Guðs lifðu eitthvað um þúsund manns í þessari kirkju sprengjuregnið á þeirri nóttu. 13. febrúar 2005.“ Talið er að þá nótt og næstu tvo sólarhringa hafi 25 þúsund manns farist fyrir eldsprengjum bandamanna.
Textar dagsins lýsa átökum. Það er ekkert nýtt og mögulega kemur það heim og saman við myrka sýn á manneskjuna sem Hobbes og mögulega einnig höfundar símaskrárinnar báru með sér. Davíð og Golíat er sennilega þekktustu andstæðingar bókmenntanna. Við vísum gjarnan til þeirra þegar ójafnt er skipt, þótt stundum ríki sá misskilningur að Golíat hafi sigrað. Nei, sagan lýsir því þvert á móti hvernig víggirtir féndur falla fyrir þeim sem mætir óvarinn og lítt vopnaður til leiks.
Mögulega er þetta þrátt fyrir allt ádeila á stríðsrekstur og vopnaskak. Þarna mætast tveir aðilar, annar er ungur og óharðnaður, hann hafnar boði konungs um að bera brynju og skjöld, vopnið er slöngvubyssa sem borin var til að fæla í burtu rándýr frá hjörðinni, sennilega ekki mikið notuð í hefðbundnum hernaðarátökum.
Hinn er aftur á móti grár fyrir járnum, fulltrúi þeirrar menningar sem byggði á yfirburðum hinna sterku, hvernig þeir gátu með mætti sínum og vopnum undirokað þau sem voru minni máttar. Þetta þekkjum við, ekki aðeins í veraldarsögunni heldur ekki síður í samskiptum hópa í mannlegu samfélagi.
Eineltisgerendur leita uppi þau sem eru veikburða og safna að sér fylginautum og viðhlægjendum sem taka þátt í ódæðinu. Ósannindi og lygar eru endurteknar í sífellu á miðlum í garð fólks sem fær ekki borið hönd yfir höfuð sér. Þjóðir unnu lönd af öðrum þjóðum í krafti vopnavalds og tæknilegra yfirburða og stuðluðu jafnvel að þjóðarmorði. Löngu síðar kom að uppgjöri við þá atburði en þá var það orðið um seinan.
Jesús talar inn í þessar aðstæður. Já, er okkur ætlað að hrifsa til okkar land og gæði af systkinum okkar eða er tilgangur okkar annar? Í Sæluboðunum sem við lesum til dæmis við fermingarathafnir þá talar hann einmitt um þau sem taka við sjálfu landinu.
Það er í raun merkilegt í ljósi atburðanna sem hér var fjallað um og lutu að því hvor herinn myndi sigra og þar með hreppa stór landsvæði af hinum. Nei, Jesús snýr þessu við og segir: „Sælir eru hógværir því þeir munu landið erfa.“
Jesús var jú ekki stríðsmaður. Á afmælisdegi Neskirkju, pálmasunnudegi sem er skammt undan, þá rifjum við það upp þegar hann fór inn í borgina helgu Jerúsalem, og var þar á asna en ekki stríðsfáki. Það var í þessum anda. Sælir eru hógværir – já asninn var einmitt tákn hófsemdar og auðmýktar, ekki yfirburða þar sem knapinn horfir niður á þau sem nærstödd eru.
Jesús var friðarhöfðingi. Hann hvatti okkur til að lúta landslögum, fylgja þeim siðum sem væru viðurkenndir, en gefa Guði það sem Guðs er. Það er tilbeiðslan, bænin og sjálfur tilgangurinn sem býr í hverju okkar.
Já, er tilgangur okkar sá að undiroka annað fólk? Verðum við sem óarga villidýr þegar enginn hefur gætur á okkur? Ekki sýndi reynslan það þegar borgir höfðu verið brenndar, meðal annars í þeim tilgangi að draga fram myrkustu og verstu hliðar íbúanna sem myndu skapa glundroða og algera lögleysu.
Nei, þau sem þraukuðu í gegnum hamfarirnar, eins og kirkjugestirnir téðu í Dresden, stóðu saman, studdu hvert annað, reyndu að miðla af takmörkuðum gæðum og unnu því þvert á ætlan þeirra sem skipulögðu hermdarverkin.
Davíð sigraði ekki vegna þess að hann væri sterkari. Hann vann vegna þess að hann treysti Guði. Og í ríki Guðs er það ekki hinn máttugi heldur hinn hógværi sem erfir landið.
Þetta birtist okkur á svo mörgum öðrum sviðum, ef betur er að gáð. Mannkyn hefur einmitt þá sérstöðu að geta staðið saman, unnið í krafti friðar og uppbyggingar. Mannfræðingar hafa bent á þessa staðreynd hin síðustu ár og sýnt fram á að kærleiksboðskapur Krists um að hin hógværu erfi landið, sé miklu nær veruleikanum okkur kynni að gruna.
Það er fyrir tilstuðlan hluttekningar, skilnings og virðingar hvert með öðru sem okkur hefur tekist að framkvæma þau stórvirki sem raun ber vitni. Átökin eru vissulega mörg og þrautirnar ólýsanlegar sem þeim hefur fylgt en þau eru líka fréttnæm, sitja eftir í minni einstaklinga og samfélaga. Friðurinn sem ríkir þar á milli er það síður en hann er engu að síður gróinn í hjarta okkar því eins og Kristur sagði: „Frið minn læt ég yður eftir, minn frið gef ég yður“.
Davíð sigraði vegna þess að hann treysti Guði. Og í ríki Guðs er það einmitt hinn hógværi sem erfir landið.
