Við lifum á tímum greininga. Já, þegar við skvöldrum um fólk þá er stutt í það að einhver skelli fram einhvers konar læknisfræðilegri skilgreiningu á viðkomandi.
Með athyglisprest
„Er hann ekki á einhverfu rófi“ segir fólk, nú eða: „greinilega ofvirkur“, svo auðvitað „já þetta er svona dæmigerður ADHD“. Sá sem hér stendur hefur oftar en einu sinni verið kenndur við hið síðastnefnda og er þá auðvitað sagður vera með athyglisprest.
Auðvitað stríðir fjöldi fólks einhvers konar frávik frá hinu almenna. Svo geta eins konar ofurkraftar leynst undir afbrigðinu. Lesblindir hafa skrifað bókmenntir, ofvirkir sigrað í íþróttamótum þar sem einbeitingar er krafist, kvíðnir hafa sigrast á ótrúlegum háskaraunum og svona mætti lengi telja.
Nú ætla ég að bæta einni greiningu í orðaforða ykkar. Eruð þið tilbúin? Gjörið svo vel. Hér kemur hún: Við erum að tala um „Skíðakvíða“.
Já, á þessum stilltu og köldu dögum í vetur verður mér stundum litið út fyrir borgarmörkin og sé þar glitta í upplýstar brekkur Bláfjalla. Á miðlunum birtast líka myndir af hreyknu skíðafólki sem brosir undan hlífðargleraugum í mjallahvítri fönninni og nýtur lífsins í brekkum þessa lands eða í Ölpunum einhvers staðar.
Ég á svona mynd af mér og mínu fólki. Hún var tekin fyrir rúmum áratug í Hlíðarfjalli á Akureyri og ég læt hana duga að sinni. Við leigðum búnað, vorum engan veginn í stíl við skíðafólkið. Renndum okkur tvær þrjár ferðir og fórum svo heim alsæl með árangurinn.
Ég er nefnilega ekki alinn upp við skíðaferðir og hið sama gildir um betri helminginn minn. Við njótum okkar betur á gönguferðum um borgina eða stöku sinnum að við reimum á okkur ökklaháa gönguskóna og höldum út í óbyggðir.
Jú, það er vissulega bjart á fjöllum og þau snerta við okkur, hrífa okkur í tign sinni og fegurð. Ég átti samtal við reyndan kórmann nú í desember en hann hafði sungið létt dægurlög með kórnum sínum fyrir mig og aðra nærstadda. Ég hvatti hann til að ganga til liðs við kórinn okkar hér í Neskirkju og hvíla sig á léttmetinu! „En þá get ég ekki verið uppi á fjöllum hverja helgi,“ sagði hann. Og veit ég þó að hann á sína kristnu trú í hjartanu. En þetta stef, að klífa upp eftir bröttum hlíðum, horfa til himins og skima yfir sléttlendið fyrir neðan – þetta getur vissulega verið eins og andleg og jafnvel trúarleg upplifun.
Í guðspjallinu sem hér var lesið, er gengið lengra. Móse og Elía mæta göngumönnum. Þeir voru tveir af helstu persónum Gamla testamentisins, Móse leiddi þjóðina úr þrælabúðunum í Egyptalandi og Elía, kraftaverkaspámaðurinn var sagður hafa haldið á brott úr þessum heimi í logandi eldvagni. Þessi ummyndun sem frásögnin dregur heiti sitt af vísar til þeirra fornu sagna að klæði Móse hafi lýst, þá er hann steig niður af Sínaífjalli með steintöflurnar er geymdu boðorðin tíu. Það er líka stef í öðrum bókum Gamla testamtentins að himneskar verur hafi haft á sér glóandi klæði og sú tilvísun er einnig í Opinberunarbókinni, síðustu bók Biblíunnar.
Fræðimenn hafa jú brotið heilann um merkingu þessara orða sem við lásum um í lexíu dagsins: „Geislar stóðu af andlitshörundi hans því hann hafði talað við Drottin.“ Svo ólík hefur túlkun þessara orða verið í gegnum aldirnar að sumir hafa þýtt þessi orð með þeim hætti að Móse hafi haft horn á höfði sér eftir þessi samskipti.
Á frægri styttu af Móse sem Michelangelo gerði og finna má í Vatíkaninu í Róm er okkar maður, í anda þeirrar túlkunar, hyrndur. Það er í samræmi við latneskar þýðingar þessara orða sem myndhöggvarinn hafði aðgang að. Þetta orð sem íslenska þýðingin notar: „Andlitshörund“ – queren – gat vísað til þess að húðin hafi verið hrufótt sem sumir túlkuðu sem horn!
Hér og reyndar miklu víðar eru orðin þýdd sem geislaflóð. Þegar við lesum Guðspjallið þá birtist okkur þessi sterka tenging við texta Gamla testamentisins. Þessi örssaga lýsir stórbrotnum atburðum í fáeinum málsgreinum en vísar í ýmsar áttir. Pétur býðst til að gera þeim tjaldbúð – aftur erum við komin á slóðir Móse, sem fyrr er getið, þar sem Ísraelsmenn gerðu slíka tjaldbúð utan um sáttmálsörkina með boðorðunum.
Það mannvirki skiptist í minni hólf, hið allra heilaga þar sem örkin var og svo smám saman vék helgin fyrir hinu almenna. Það er í raun svipað og þessi helgidómur hér. Kristnar kirkjur hafa sótt fyrirmynd í hina fornu tjaldbúð.
En allt um lykjandi er þessi tenging á milli blindandi birtunnar og helgi Guðs. Guðspjallamaðurinn lýsir því sem björtu skýi sem í hinu biblíulega samhengi var tákn um guðlega nærveru. Og orðin eru þau sömu og óma í sögunni af því þegar Jesús var skírður í ánni Jórdan. Þar sem talað er um elskaðan son Guðs, er enn rifjað upp sígilt stef.
Sonur Guðs er umbjóðandi Guðs. Konungar voru stöku sinnum sæmdir þessari nafnbót eða einkar spakir menn. Í kristnum skilningi birtir Jesús okkur það hvernig Guð starfar, sem fórnar sjálfum sér í skilyrðislausum kærleika til mannanna.
Leiðslufrásögn
Þetta er litrík frásögn, við gætum kallað hana leiðslusögu sem er á mörkum tveggja heima. Og það er hún. Þarna renna hefðirnar saman í eitt. Frumherjinn sjálfur, þessi málhalti leiðtogi sem Móse var og svo Jesús frá Nazaret.
Hún hefur þar að auki að geyma hugtök og orð sem tengjast hugmyndum okkar um gott og illt. En undir þessu skínandi yfirborði leynist forspá um hina komandi tíma sem biðu þess sem þarna var hafinn upp til skýjanna með hinum æðstu. Hlutskipti þess sem þarna var sagður vera sonur Guðs áttu síður en svo eftir að verða þrautarlaust. Hans áttu eftir að bíða svik og einsemd.
Ljóminn frá Móse, sem myndhöggvarinn túlkaði sem horn, kallast á við þessa hugsun. Frá honum stafar orka sem kemur ekki frá honum sjálfum. Hún er guðleg og undirstrikar hlutverk hans og köllun. Hann vísar fram til hins fyrirheitna lands, hann á að koma hugsjónum í verk, honum er ætlað að vekja fólkið og fá það með sér í lið og loks eru það breytingarnar sem starf hans miðar að.
Þjóðtrúin í löndum umhverfis Miðjarðarhafið boðaði líka að horn væru vörn gegn illsku og böli. Þegar við kórfélagar vorum í tilkomumiklum helgidómi í Napólí fyrir tveimur árum vakti það athygli mína að styttur af postlunum sem voru í kór kirkjunnar, höfðu mikil horn í fangi sér. Það er sennilega af þessum sömu rótum spunnið og einn kórfélagi, þaullesinn í þjóðfræði, tjáði mér að táknið að setja út litla fingur og vísifingur úr krepptum lófa og búa þar með til horn, væri einmitt einhvers konar vörn gegn slíkum ágangi. Síðar hefðu þungarokkrarar tekið siðinn upp og hann fengið ýmsa merkingu!
Já, þessi texti er vissulega fullur af furðu og undrun. Hann er viðleitni breyskra manna til að höndla hið yfirskilvitlega og það sem er yfirþyrmandi. Þá fer vel á því að vettvangurinn skuli vera fjallið sjálft, þar sem manneskjan finnur fyrir smæð sinni bæði í tíma og rúmi.
Ég hef augu mín til fjallanna þar sem ljósin blasa við úr fjarlægð. Ég grínast með það að ég sé haldinn skíðakvíða. Hann er þó hvorki ótti við hæð eða hraða, heldur miklu fremur þessi uggur að maður sé að missa af einhverju. Er ég virkilega hérna í borginni þegar svona viðrar? á ég ekki að vera með sólbrúna fólkinu í flottu göllunum með allar græjunar. Já, og taka undir með Akureyrarmærinni Helenu Eyjólfsdóttur, sem skemmti sér á skíðum, tralallala.
Svo rifja ég það upp hvernig staðan raunverulega er. Búnaðurinn er úr sér genginn, hæfnin er lítil sem engin, biðraðirnar heilla ekki og einhvern veginn kemur maður þessu ekki á dagskrána. En lítur stöku sinnum í vanmætti sínum upp til fjalla og hugsar með sér að næsta vetur verði mögulega eitthvað gert í málinu. Þetta er sem sagt skilgreiningin á skíðakvíðanum.
Og hér heyrðum við af kvíðnum ferðalöngum uppi á fjalli þar sem allt ljómaði svo skært og bjart að enginn bleikir í heimi gæti framkallað svo mjallahvít klæði. Myndi nútíminn ekki skella einhverri greiningu á þá sem svo lýsa aðstæðum? En tekur það ekki töfrana úr sögunni, helgina úr þessari fornu atburðarrás sem vísar svo langt aftur fyrir sig og horfir svo fram til þeirra tíma sem við minnumst á föstunni sem er á næsta leyti hér í kirkjunni.
