„Föstudagurinn langi er langur. Ég veit það er flatt, en ég finn bara ekkert betra yfir það.“
Að líða
Á þessum orðum hefst smásaga Þórarins Eldjárns, Yxu víur. Sögusviðið er dagur í lífi prófarkalesara á þeim árum þegar tilveran var ólíkt tíðindaminni en hún er á okkar tímum.
Yfirlesari þessi er kostuleg smásál, í ætt við margar aðrar persónur þær sem birtast í verkum Þórarins. Hann gæti verið fulltrúi þess samfélags sem bjó hér á Íslandi fyrr á árum. Það laut ákveðnum takti, getum við sagt. Hátíðir voru undatekningin. Ljósadýrð og veisluhöld voru verðugt tilhlökkunarefni sem brutu upp hið hefðbundna. Þess á milli réði hversdagurinn ríkjum svo hversdagslegur sem hann gat verið. Og svo runnu upp dagar sem þessi, langur föstudagur sem er þó aðeins tólf tímar eins og aðrir dagar en virtist lengri, því leiðinn sótti enn fastar að fólki þegar ekkert var í boði annað en að láta tímann líða.
Gagnsæi íslenskunnar lætur ekki að sér hæða: Leiði er dreginn af sögninni að líða og hún felur í sér ákveðna tvíræðni. Jú hún getur bæði vísað til ferlis frá einum tímaskeiði til annars, hvernig tíminn líður áfram. Svo snertir hún á inntaki þess sem föstudagurinn langi er helgaður, nefnilega því að líða þrautir. Þetta er dagur písla og passíu og boðskapurinn höfðar til fólks á öllum tímum sem gengur í gegnum slíka reynslu.
Textinn sem hér var lesinn lýsir þjáningum sem snerta á öllum helstu þáttum sálarinnar.
Sárin eru ekki aðeins á líkamanum. Píslarsagan greinir frá réttarmorði og hvað dómstóll götunnar, sem við köllum svo, getur verið óréttlátur. Jesús er í hópi þeirra sem hafa saklaus verið dæmd, jafnt af yfirvöldum sem almannarómi. Um þetta fjallar eitt boðorðanna, það áttunda: „þú skalt ekki bera ljúgvitni gegn náunga þínum“. Það tengdist réttarfari og því hvernig fólk með lygum gat komið höggi á samferðafólk sitt.
Krossinn er margarma og það eru píslirnar að sama skapi. Fræðimenn hafa bent á að Rómverjar svívirtu fórnarlömbin áður en þau voru fest á krossinn. Þar héngu þau kviknakin, ekki með lendarskýlu eins og við sjáum á málverkum og styttum af atburðinum. Ofbeldið var með öðrum orðum einnig kynferðislegt.
Þjáningin var andleg, sálræn: Vinir bregðast á ögurstundu og snúa baki við hinum ofsótta. Hér rofna allar varnir og öll ráð svo manneskjan stendur eftir alein og yfirgefin. „Á þeirri nóttu sem hann var svikinn“ segjum við í aðdraganda altarisgöngunnar sem horfir fram til atburða föstudagsins langa. Það er í anda þessarar frásagnar. Lokaorð Jesú á krossinum í guðspjöllm Markúsar og Mattheusar, eru svo til staðfestingar hinni algjöru afneitun himins og jarðar á hinum ofsótta: „Guð minn, hví hefur þú yfirgefið mig?“
Þessi orð hafa guðfræðingar, einkum í lútherskum sið, túlkað sem svo að Jesús setji sig í spor þeirra sem heimurinn hefur snúið baki sínu við, sturluð af örvæntingu yfir því óréttlæti og þrautum, „í grimmu éli af örvum ógæfunnar“ eins og Hamlet Danaprins komst að orði.
Og þar opnast leiðin inn í líf þjáðra á öllum tímum. Þessi saga talar til mannkyns sem líður hörmungar, líkamlegar sem andlegar. Kristur mætir manninum í þeim sporum.
Nú á föstunni hefur Kristján B. Jónasson bókmenntafræðingur og útgefandi sent frá sér pistla um þann Passíusálm sem lesinn hefur verið þann daginn. Hann segir: „Þessi orð Krists á krossinum eru að því leyti hin ýtrasta líkn öllum kristnum þegar þeir glíma við myrvkun andans, ásókn efa og sturlana andspænis kvíðanum fyrir dauðanum og fyrir hættunum sem eru búnar sálinni.“
Hallgrímur Pétursson gefur lesendum innsýn í þær tilfinningar sem bærast í sínu eigin brjósti í 41. sálmi, þar sem hann segir:
Synda, sorga og mótgangs með
myrkrin svo oft mig pína,
að glöggt fær ekki sálin séð
sælugeislana þína.
Jesú, réttlætissólin sæt,
syrgjandi ég það fyrir þér græt.
Harmaraust heyr þú mína.
Hér er talað af innsæi og visku inn í kima mannssálarinnar. Föstudagurinn langi ávarpar þessar kenndir. Og við getum sjálf spurt okkur, hvar í lífi okkar við mætum þessum tilfinningum. Hvers eðlis er það myrkur sem pínir okkur? svo vísað sé í orð skáldsins. Hér er hugleitt í kyrrð og gefið andrými til að kafa á dýpið.
Eitt sinn var föstudagur þessi langur eins og hin niðurdregna sögupersóna Þórarins Eldjárns orðaði það svo pent.
Hann er það þó ekki á okkar tímum. Engir dagar eru langir. Dægrastyttingin vinnur sitt verk af slíkri skilvirkni að tíminn hraðar sér æ meir og gaumur okkar og athygli endist sífellt skemur til að ígrunda, hugsa og setja okkur í spor.
Valdhafar okkar daga hafa jú brölt sína leið upp píramídann frá skjánum þar sem fólk hefur mænt á gullbryddaða mynd af lífi þeirra. Sumir þeirra þyrla ryki í augu almennings og ala á hatri og ótta á milli hópa. Og þar er fátt satt og rétt, enda hlusta fáir á þau sem leita sannleikans. Föstudagurinn langi fjallar um dómstóll hinna sterku sem lúta sjálfir engum lögmálum. Hann fjallar um lýðinn sem fellur fyrir ósannindum og dæmir saklausa. Hann snertir á svívirtum líkömum og brotnum sálum í óréttlátum heimi.
Föstudagurinn langi er þó ekki alls staðar langur. Enskumælandi tala um föstudaginn góða. Þá er vísað til þess sem sem fylgdi í kjölfar píslanna. Hvernig koma þessar þjáningar, sem snerta á sál, anda og líkama, til móts við syndugar og breyskar manneskjur í gegnum gang sögunnar? Og um leið verður boðskapurinn sá að öll upprisa hefst með því að horfast í augu við þá nauð sem að okkur steðjar og „hvert það smánarspark sem holdið erfir.“
Í hverri messu minnumst við jú á vonda staðinn, helvíti. Það er í trújátningunni þegar við tölum um að Jesús hafi „stigið niður til heljar.“ Við þyljum þessi orð oftar en ekki af gömlum vana. Í brotnum heimi þarf að mæta bölinu og illskunni. Það á við í hinu stóra samhengi passíunnar og það fellur að sama skapi inn í aðstæður okkar, hvers og eins. Upp koma þær aðstæður að við þurfum að horfast í augu við það sem við óttumst, fyrirlítum og viljum ekki kannast við.
Þessi föstudagur er ekki fleiri klukkustundir en aðrir dagar. Hann er langur vegna þess að hann er helgaður þessum tímamótum í hjálpræðissögunni. Á okkar dögum getur hann verið eins og skjól í hagléli áreitis sem lemur á okkur og skerðir bæði tíma okkar og athygli – þessar dýrmætu gjafir sem okkur eru færðar en við umgöngumst af svo mikilli léttúð.
„Í dag skaltu vera með mér í paradís“ segir Jesús við ræningjann og dagurinn langi verður dagurinn góði. Við túlkum boðskap hans við í ljósi þess sem er framundan. Erindi föstudagsins góða er á þá leið að þar sem Guð virðist vera víðsfjarri, er hann nær en okkur kann að gruna og við göngum um brotinn heim með vonina að leiðarljósi um upprisu lífs og ljóss.
