„Nú er verslunarmannahelgi og maður rolast einn í bænum.“
Svona orti Megas sálugi og flutti á plötu sem gefin var út í tilefni af 201 árs afmæli Reykjavíkurborgar. Ég fæ þessa laglínu gjarnan á heilann þegar helgin stóra nálgast. Ástæðan er ekki síst sú að síðustu árin hef ég einmitt rolast hér í bænum um verslunarmannahelgina. Ekki þó einn, heldur ásamt öðru fólki sem nennir, af einhverjum ástæðum, ekki frekar en ég að fylgja straumnum út úr bænum, eins og gjarnan er komist að orði.
Og þá er líka tilvalið að safnast saman til helgrar stundar eins og þessarar.
Ertu frelsaður?
Textar þessa sunnudags eru ekki léttvægir. Þeir fjalla hver með sínum hætti um köllun manneskjunnar og það hlutverk að leiða aðra. Þeir minna okkur á að sumum er falið meira en öðrum og að auknum áhrifum fylgir aukin ábyrgð.
Þetta kann að virðast fjarlægt fólki eins og okkur. Flest göngum við ekki um með þá tilfinningu að Guð hafi sérstaklega kallað okkur til stórra verka eða sett okkur yfir heilu samfélögin.
Ég man þó þegar ég var að læra guðfræði og var frá fyrsta degi staðráðinn í að helga kirkjunni þjónustu mína. Þá var ég stundum spurður hvort ég væri frelsaður. Þetta var á þeim árum þegar svokallaðir karismatískir söfnuðir voru áberandi í samfélaginu. Samkomur þeirra voru líflegar. Fólk talaði tungum, vitnaði um sterka trúarreynslu og jafnvel lækningu líkamlegra meina. Í samanburðinum gat þjóðkirkjan virst æði gömul og grá.
Hefði ég ætlað mér að starfa innan slíkra safnaða hefði ég ef til vill getað svarað spurningunni ákveðið játandi: Já, ég er frelsaður. Ég hef tekið þessa afgerandi ákvörðun. Ég hef öðlast þessa tilteknu reynslu. En þannig hugsaði ég ekki um trú mína eða köllun.
Mögulega var það vegna þess að ég hafði alist upp á kirkjubekk og tekið þátt í flestum verkefnum safnaðarstarfsins. Á laugardögum angaði heimilið af bakstri og afraksturinn var seldur eftir messu til að fjármagna kirkjubyggingu.
Sú var einnig raunin með þennan helgidóm. Fólk skynjaði mikilvægi þess að vegleg kirkja stæði í nærumhverfinu. Þar gætu kynslóðir komið saman. Þar sæti fólk af ólíkum stéttum hlið við hlið og gengi síðan til altaris, ekki til að undirstrika það sem greindi einstaklingana að, heldur það sem þeir áttu sameiginlegt. Kirkjurnar sem standa víða um land eru afrakstur þess að fólk lagði mikið á sig til að þær gætu risið og borið samfélaginu góðan vitnisburð.
Karismatísku söfnuðirnir hvíldu vissulega einnig á slíku framlagi. Í sumum þeirra greiddu meðlimir tíund af tekjum sínum til starfseminnar. Boðun þeirra og helgihald voru þó frábrugðin því sem einkenndi þjóðkirkjuna. Gamlar játningar, hefðbundnir helgisiðir og ýmislegt annað þótti ekki alltaf hæfa. Þess í stað var lögð áhersla á innlifun, kraftmikla boðun og oft stranga siðfræði.
Orðið karisma merkir náðargáfa. Í Nýja testamentinu lesum við hvernig náðargáfur voru gefnar fólki til þess að byggja upp samfélagið. Þær eru ekki gefnar einstaklingnum til upphefðar heldur til þjónustu. Einn fær þessa gáfu og annar aðra, en allar eiga þær að þjóna heildinni.
Félagsfræðingurinn Max Weber notaði síðar orðið karisma með öðrum hætti. Hann talaði um karismatískt vald sem hvílir á persónulegu aðdráttarafli leiðtogans, sterkri nærveru hans og þeirri trú fylgjendanna að hann búi yfir einstökum eiginleikum.
Þarna birtast tvær mjög ólíkar myndir. Annars vegar er náðargáfan sem er gefin til að þjóna samfélaginu. Hins vegar eru persónutöfrarnir sem gera samfélagið háð einum sterkum leiðtoga.
Í sumum trúarsamfélögum varð aðgreiningin milli leiðtogans og hinna mjög skýr. Söfnuðir voru jafnvel kenndir við þá einstaklinga sem fóru fyrir starfinu. Athyglin beindist að hinum sterka foringja sem knúði samfélagið áfram og gerði kröfu um trúnað og hlýðni fylgjendanna. Vildi ég skilja það að vera frelsaður með sama hætti og fólkið sem horfði með lotningu til slíkra safnaðarleiðtoga? Nei. Ég hafði aðrar hugmyndir um köllunina, hlutverkið og stöðu leiðtogans.
Nei, ekki ég!
Textar dagsins fjalla hver með sínum hætti um hlutverk forystufólks í biblíulegu samhengi. Köllun Jeremía spámanns er merkilegur texti. Þar birtist kunnuglegt stef í hinni gyðing-kristnu hefð. Manneskja er kölluð til ábyrgðar en fyrstu viðbrögðin eru: „Nei, ekki ég!“ Síðan koma undanbrögðin. Móse bar við að hann væri ekki mælskur. Páll vissi að fortíð hans mælti gegn honum, enda hafði hann ofsótt kristið fólk. Og Jeremía segir: „Drottinn minn og Guð! Ég kann ekki að tala því að ég er enn ungur.“
Þarna er ungur maður kallaður til þess að gegna hlutverki spámanns. Ótti hans varð eins konar upptaktur að því sem síðar einkenndi starf hans. Jeremía hefur verið nefndur kjökrandi spámaðurinn. Boðskapur hans, ádeila og hrakspár féllu illa í kramið hjá þeim sem fóru með auð og völd. Hann var barinn og settur í gapastokk við borgarhliðið. Hann fékk að reyna að köllunin var ekki vegur til vinsælda eða upphefðar.
Þetta varð síðan stef í gegnum söguna. Fólk sem var kallað til að gegna forystuhlutverki í kirkju og samfélagi færðist stundum undan ábyrgðinni. Fræg eru bréf Brynjólfs Sveinssonar til konungs þegar honum var falið að setjast á biskupsstól í Skálholti 1639. Miklar fortölur þurfti áður en hann lét undan. Ef til vill er hik af þessu tagi ekki alltaf veikleiki. Kannski er það stundum merki um að manneskjan skilji alvöru ábyrgðarinnar.
Páll postuli talar í pistli dagsins um ljós og myrkur. Hann hvetur söfnuðinn til að lifa sem börn ljóssins. Ekki pukrast með verkin. Ekki fela þau í skugganum. Ljósið afhjúpar það sem áður var hulið og sannleikurinn kemur að lokum í ljós.
Mörgum öldum síðar lýsti ítalski stjórnspekingurinn Niccolò Machiavelli, í bók sinni Furstinn, heimi stjórnmálanna þar sem ásýndin getur vegið þyngra en veruleikinn. Leiðtoginn þarf ekki endilega að vera dygðugur, en hann þarf að virðast vera það. Hann þarf að kunna að móta ímynd sína og hafa áhrif á það sem fólk sér og trúir. Þar getur reykur, þoka og myrkur hulið slóðina. Slík forysta hvílir ekki á sannleika eða hugsjón. Hún snýst um að ná völdum og halda þeim.
Leiðtogar eiga þó sitthvað sameiginlegt, hversu góðir eða vondir sem þeir kunna að vera. Forysta hefst gjarnan á því að manneskjan sér fyrir sér einhverja framtíð. Hún vill hrinda þeirri sýn í framkvæmd. Hún virkjar aðra til samstarfs og kemur að lokum á breytingum.
Spurningin er því ekki aðeins hvort leiðtoginn hafi þá kosti sem fyrr eru nefndir. Miklu nær er að spyrja: Hvers konar framtíð sér hann fyrir sér? Með hvaða hætti virkjan hann fólk? Hverjir njóta breytinganna og hverjir bera kostnaðinn?
Orð Jesú í guðspjallinu tala beint inn í þessar spurningar. Þau eru áminning til þeirra sem gegna forystuhlutverki í kristnum söfnuðum og raunar í sérhverju samfélagi. Jesús talar um ráðsmenn í því sambandi. Ráðsmaðurinn er ekki eigandinn. Hann fær eitthvað að láni. Honum er falin umsjón með húsi, eignum og fólki og honum ber að annast það af trúmennsku.
En hvað gerist ef hann gleymir því að hann er aðeins ráðsmaður? Hvað gerist ef hann fer að líta á húsið sem sína eign og fólkið sem undirsáta sína? Hvað gerist ef hann misnotar aðstöðu sína, beitir hörku og notar valdið til að þjóna sjálfum sér? Þá kemur húsbóndinn óvænt og ráðsmaðurinn þarf að svara fyrir gerðir sínar.
Það er athyglisvert hversu oft Jesús beinir orðum sínum sérstaklega að þeim sem fara með völd og bera ábyrgð. Ástæðan er einföld. Forysta er hættuleg. Leiðtogar hafa meiri áhrif en aðrir. Þeir geta byggt upp en þeir geta líka brotið niður. Þeir geta bæði skapað traust og alið á ótta. Þeir geta leitt fólk til frelsis en þeir geta líka gert það háð sér.
Við sjáum þetta þegar við horfum í kringum okkur, út í heiminn og aftur í söguna. Framtíðarsýnin getur verið hryllileg. Verkin geta einkennst af ofbeldi og fautaskap. Virkjun annarra getur hvílt á áróðri, ótta og lygum. Breytingarnar geta skilið eftir sig sviðna jörð. Um þetta geymir mannkynssagan ótal dæmi.
„Hver sem mikið er gefið verður mikils krafinn,“ segir Jesús. Þessi orð eiga vissulega við stjórnmálamenn, presta, embættismenn og stjórnendur. Þau eiga líka við foreldra, kennara, þjálfara og alla sem með einhverjum hætti hafa áhrif á annað fólk.
Við erum öll ráðsmenn einhvers. Okkur er gefinn tími, hæfileikar og ábyrgð á fólki, samfélagi og sköpun. Við ættum ekki að taka því sem sjálfgefnum hlut. Við tökum á móti þessu sem gjöf og þurfum að svara fyrir það hvernig við fórum með það.
„Nú er verslunarmannahelgi og maður rolast einn í bænum,“ orti Megas. En leiðtoginn er aldrei einn. Hann leiðir alltaf einhverja og skilur eftir spor í lífi þeirra.
Kristin forysta sækist því ekki eftir völdum valdanna vegna. Hún snýst ekki um að stjórna fólki eða láta það lúta eigin vilja. Sá sem skilur alvöru köllunarinnar kann jafnvel að færast undan ábyrgðinni, því það er í sjálfu sér ekki eftirsóknarvert að ráðskast með líf annarra.
Þegar svo þjónusta og forysta fléttast saman lærir leiðtoginn að setja hag annarra ofar eigin tímabundnum hagsmunum. Mælikvarðinn á árangurinn er þá ekki hversu stór leiðtoginn sjálfur verður. Mælikvarðinn er þroski, frelsi og velferð þeirra sem honum er trúað fyrir.
Um þetta fjallar Jesús og tekur af öll tvímæli um það hvernig sú ráðsmennska er sem byggir á boðum hans og verkum. Já, „Sæll er sá þjónn er húsbóndinn finnur breyta svo er hann kemur.“
