Ég spyr fermingarbörnin stundum að því hver sé þeirra hugmynd um hið ákjósanlega líf. Já, þegar við leitum hins góða og gagnlega, hver er þá mælikvarðinn?
Það sem við veljum
Ég játa að þetta eru ekki léttar spurningar. Þegar þau eiga kannske von á því að fá upprifjun á trúarjátningu og ritningartextum er ekki víst að þau séu undir það búin að ráðast á svona djúpar spurningar.
Við getum sjálf velt þessu fyrir okkur. Ein leiðin er þá að hugleiða þá valkostir sem við kjósum frá degi til dags. Niðurstaðan ætti birta okkur svarið sem við mögulega berum þó aldrei fram í orðum. Já, hvað gerum við þegar annirnar eru ekki að stjórna deginum okkar og kröfurnar víkja fyrir því frelsi að geta ráðið sjálf tímanum okkar?
Þar gæti jú svarið leynst við ráðgátunni um ákjósanlegasta valkostinn í lífinu. Í þeim efnum beinir tíðarandinn okkur í ákveðnar áttir. Eða er það ekki afþreyingin sem fangar tómstundir flestra, þægindin sem grípa okkur eins og mjúkur púði, sem kann þó að vera svo djúpur að það getur verið mál að brölta úr honum. Þegar við dveljum of lengi í þeim makindum rennur það mögulega upp fyrir okkur að lítið varð úr verki og tómið var nýtt til einskis.
Já, þegar kostnirnir stóru eru ræddir og færðir í orð er ekki ósennilegt að svar okkar margra sé eitthvað á þessa leið – er það ekki markmiðið að við séum hamingjusöm og sæl?
Segja má að slíkar spurningar myndi bakgrunn þessa skeiðs í kirkjunni sem nú stendur yfir – nefnilega föstunnar. Já, þá reynum við einmitt að kyrra hugann og velta því fyrir okkur hvað stendur hjarta okkar næst. Hallgrímur Pétursson er skáld þessara vikna. Fyrri kynslóðir kunnu sálmana hans utanað og tóku til sín boðskapinn sem hann hafði fram að færa. Hann átti það til að benda á það sem miður fer í fari fólks. í 32. Passíusálmi kveður hann:
Ó, hvað manns hold er heimsku fyllt,
hræðilega úr máta villt,
viljandi í löstum liggur það,
leikur sér alls kyns glæpum að.
Hér vegur hann að skammsýni og sjálfhverfu fólks af sinni kynslóð og í sönnum lútherskum anda undanskilur Hallgrímur ekki sjálfan sig í þeirri gagnrýni. Við, nú sem þá, höfum tilhneigingu til að feta hina auðveldu leið, velja ekki það sem er rétt, gagnlegt og heiðarlegt heldur fremur kjósa það sem er auðvelt og léttvægt.
Hallgrímur fléttar jú saman atburðum píslarsögunnar um þrautir Jesú Krists við samtíma sinn og ekki síst sína eigin tilvist og hlutskipti. Við þekkjum sennilega eitt og annað úr þeim þótt fæstir núlifandi geti leikið eftir þá íþrótt að fara með þá alla utanbókar. „Hold er mold/hverju sem það klæðist“ og svo auðvitað hitt: „Hvað höfðingjarnir hafast að/hinir ættu að leyfa sér það.“
Áskoranir og mótlæti
Hér hlýddum við á texta sem ég er næstum farinn að segja að sé öllum kunnur – en þá átta ég mig á því að almennri þekkingu á Biblíusögum hefur hrakað svo mjög að það stefnir í algjört menningarólæsi. Sagan er sögð í annarri bók Biblíunnar, sem kallast á erlendum málum, Exodus, það merkir brottför. Þar er sagt frá ferðalagi þjóðar í gegnum eyðimörk á leið til fyrirheitna landsins. Áður höfðu þau verið föst í þrældómi en fengu lausn úr hlekkjunum og við tók flótti til þessa lands sem þeim hafði verið lofað. Sú frásögn hefur síðar verið undirokuðu fólki innblástur og hvatning til að endurheimta frelsi sitt og reisn.
Blökkumannaleiðtoginn Martin Luther King var einn þeirra sem sótti innblástur í þessar frásagnir. Eftir honum er höfð þessi setning sem kemur vel heim og saman við boðskapinn: „Endanlegur mælikvarði á mannkosti fólks birtist ekki á tímum þæginda og öryggis heldur þegar áskoranirnar mæta okkur og mótlætið.“
Eyðimörkin er andstæða makindanna sem geta rænt okkur tíma og krafti. Hún er tákn um ögun, mótlæti og raunir sem mæta okkur í lífinu. Hún felur um leið í sér þá von að í þeim aðstæðum sé Guð nærri okkur og veiti okkur þann styrk sem við þurfum svo nauðsynlega á að halda.
Það er á þessum slóðum þar sem þjóðin fékk lögmálið – boðorðin tíu sem við leggjum fyrir fermingarbörnin að þekkja. Það á sér auðvitað skýringu að þeim skuli miðlað til fólksins í vegleysunni. Boðorðin eru leikreglur sem setja mörk, vegvísir þar sem lína er dregin á milli þess sem er leyfilegt og bannað, æskilegt og það sem ber að varast. Upp frá því mynduðu þessi boðorð grunninn í því sem spámenn þjóðarinnar kenndu við sáttmála. Ef þjóðin myndi sýna hlýðni við þessi lög, fylgja þeim þannig að hinn sterki rændi ekki þau veiku eignum sínum, frelsi og lífi, þá myndi Guð reynast fólkinu miskunnsamur.
Það er í þessu umhverfi þar sem hungraður hópur leysingja fær skyndilega sendingu af himni, lynghæsni og þetta mannakorn. Það heldur lífi í fólkinu en um leið lesum við að gjöfinni fylgja skilmálar. Ekki taka til ykkar meira en þið þurfið. Skýrar reglur eru settar um hvað hver má hirða – fer það eftir stærð fjölskyldunnar. Með þeim hætti þá kallast þessi lífgefandi himnasending á við boðorðin sem Móse færði fólkinu og gaf þeim leiðarvísi um hvernig þeim bæri að haga sér.
Jesús talar inn í þessar aðstæður og þessa fornu minningu kynslóðanna í guðspjallinu. Hann færir næringuna yfir á annað svið og æðra. Nú er það ekki lengur líkamlegt hungur sem um ræðir. Nei, Jesús setur þessa atburði í nýtt samhengi og tengir þá við sjálfa eilífðina: „Ég er hið lifandi brauð sem steig niður af himni. Hver sem etur af þessu brauði mun lifa að eilífu.“
Himneskur náðarvökvi
Þessi orð beinast að fólki sem var ekki statt í raunverulegri eyðimörk en þau tala til okkar á öllum tímum þar sem við leitum svara við hinum stóru spurningum. Ómeðvitað geta ákvarðanir okkar og athafnir leitt okkur í eins konar auðn. Við gleymum okkur í innihaldslausri iðju, hímum yfir skjánum, festum áhuga okkar yfir fánýtum hlutum. Og þá gleymum við því að í lífi okkar eru tvö verðmæti sem við höfum sjálf á færi okkar – annars vegar er það tíminn og hins vegar er það athyglin. Já, það sem við festum hug okkar við.
Hallgrímur endar jafnan sálma sína á huggun og von. Nokkrum versum eftir umvöndunina sem vitnað var í hér að framan yrkir hann:
Þegar mér ganga þrautir nær,
þér snú þú til mín, Jesú kær.
Hjartað hressi og huga minn.
himneskur náðarvökvi þinn.
Himneskur náðarvökvinn er einmitt sú lind sem kristið fólk sækir í. Það getur verið döggin í frásögninni. Hún beinir okkur inn á þau svið þar sem kraftar okkar og hugsjónir eflast og nærast. Yfir því öllu vakir leyndardómurinn um eilíft líf sem Jesús miðlar til okkar og verður okkur innblástur og hvatning í hinu tímanlega samhengi.
