Nýtt ár er runnið upp og fyrirsjáanlega er því stundum líkt við kornabarn sem horfir til framtíðar.
Mótuð af umhyggju
Það kann líka að vera til marks um það hvað við erum varnarlaus andspænis hinu ókomna. Börn eru jú harla berskjölduð í veröld þar sem fátt er tryggt og öruggt. Mannsbarnið hefur ennfremur þá sérstöðu í ríki tegundanna að það er háð önn fullorðinna langt fram eftir aldri. Sú staðreynd hefur vafalítið mótað okkur sem tilheyrum stofni homo sapiens.
Umhyggjan er forsenda fyrir vexti okkar, eykur líkur á að afkomendur spjari sig og því lifir hún og dafnar í gegnum ættartréð. Eigingirni og hroki ættu með sama hætti, að rýrna með hverri kynslóð. Þetta fósturhlutverk hefur mótað okkur. Þannig túlka ég að minnsta kosti þá staðreynd að sjálf erum við afsprengi alúðar þeirra sem hlúðu að forfeðrum okkar og -mæðrum þegar þau voru að hefja sína ævigöngu.
Kærleikurinn sigrar!
Þarna liggja líka töfrar jólanna. Hvítvoðungurinn er kjarni sögunnar sem við rifjum upp á jólum. Hópum er stefnt til fundar við nýfætt barnið sem kann þá einu list að vekja kærleikann í brjóstum nærstaddra. Kærleikurinn er máttugur, já kærleikurinn sigrar! Í þeim orðum má draga saman boðskap hátíðarinnar og raunar kristninnar sem slíkrar því Jesús hvatti okkur til að miðla til vandalausra sömu ást og okkur er eðlislægt að sýna afkvæmum okkar. Í Biblíunni kallast þessi kennd agape – og merkir skilyrðislausan vilja til að bæta líf og hag þeirra sem standa höllum fæti. Margir sjá í þessu ákalli einmitt einn lykilinn að vexti kristninnar út um gjörvalla heimsbyggðina. Kristið fólk vakti athygli og aðdáun fyrir ósérhlífna þjónustu við bágstadda sem engir aðrir sinntu.
Og já, við höfum lagað okkur af kærleikanum, ekki bara hugur okkar og háttalag, líkaminn hefur smám saman þróast í átt til vináttu fremur en að heyja hatramma baráttu hvert við annað. Það ætti nú að blasa við ef við horfum í spegil. Tennurnar eru náttúrulega ekkert til að tala um samanborið við skolta annarra spendýra, beinin eru að sama skapi þunn og brothætt og vöðvarnir rýrir.
Svo göngum við upprétt sem þýðir að viðkvæmustu staðir líkamans eru berskjaldaðir eins og til að undirstrika það að við treystum hvert öðru í grunninn.
Já, og nýverið komst ég að því að hvítan í augum okkar á sér fáar ef nokkrar hliðstæður meðal annarra spendýra. Vísindamenn hafa brotið heilann um það af hverju við erum ekki með póker andlit eins og til dæmis aparnir. Augasteinarnir þeirra eru ekki aðgreinanlegir frá öðrum hluta augans og því vonlaust að átta sig á því hvert þeir beina sjónum sínum.
Sjálf getum við á hinn bóginn, með augnaráðinu einu, tjáð okkur og lýst tilfinningum sem getur komið sér vel í friðsamlegum samskiptum en getur líka gefið á okkur höggstað. Þetta er auðvitað best falið ef við erum í stöðugri keppni um að komast að. En sú er ekki raunin hjá okkur. Bara með því að horfa hvert á annað getum við sent þýðingarmikil skilaboð.
Ásjónan
Textarnir á nýársdag eru að vanda stuttir – eins og tíminn sem liðinn er af árinu. Sá fyrsti sem hér var lesinn horfir þó sérstaklega langt aftur í tímann. Þetta Bæn Arons, er sú elsta sinnar tegundar sem við eigum í ritningunni. Og þessi bæn hefur alveg sérstakan sess innan kirkjunnar. Hún er flutt yfir barni sem borið er að skírnarlauginni. Messugestir heyra hana, fermingarbörn, brúðhjón – já og þegar árin öll eru að baki er hún flutt yfir kistu hins látna.
Nú hljóða þau orð í upphafi ársins:
Drottinn blessi þig og varðveiti þig, Drottinn láti sína ásjónu lýsa yfir þig og sé þér náðugur, Drottinn upplyfti sínu augliti yfir þig og gefi þér frið.
Að baki þessum orðum býr merkileg hugsun. Hún lýtur að því að Guð snúi sér ekki frá okkur, heldur þvert á móti sýni okkur þá alúð sem við sjálf getum miðlað hvert til annars. Ásjóna Drottins lýsir yfir okkur og að hann birtir okkur auglit sitt – þetta kallast á við þá þætti sem er hér eru nefndir. Að sú önn sem við sýnum hvert öðru, endurspeglist í afstöðu Guðs til okkar.
Bakgrunnur þeirra hugmynda, eða eigum við að segja skuggi þeirra, eru heilabrot manneskjunnar um andstæðu farsældarinnar sem er bölið, illskan, sem við mætir okkur í margvíslegri mynd. Já, hvers vegna henda hræðilegir atburðir hið besta fólk?
Þau heilabrot birtast í ýmsu samhengi og í Biblíunni er gjarnan talað um að við þær aðstæður snúi Guð baki sínu að manninum. Lúther talaði um hinn hulda Guð, þegar Guð hylur ásjónu sína, sem annars er full af kærleika í garð mannanna. „Guð minn, hví hefur þú yfirgefið mig?“ hrópaði Kristur á krossinum og tók sér þar í munn upphafsorð 22. Davíðssálms. Síðar í sálminum ávarpar skáldið Guð og segir: „Ver eigi fjarri mér því að neyðin er nærri og enginn hjálpar.“
Ásjóna Guðs er aftur á móti eins og hlýlegt augnaráð frá ástvini, eða umhyggja móður sem heldur á kornabarni sínu – sú algera nánd sem listamenn hafa dregið fram í ýmsu samhengi, þar á meðal Styrmir Örn Guðmundsson í sýningu sinni hér á Torginu.
Bæninni lýkur á ákalli um frið, sem er íslensk þýðing á hebreska orðinu „shalom“. Sá friður er ekki bara vopnahlé, heldur farsælt líf í viðtækustu merkingu þess orðs.
Englarnir boðuðu hann yfir hirðunum í Bethlehem: ,,Friður á jörðu og velþóknun Guðs með mönnunum." Tónskáldin gefið þeim orðum vængi og mátt. Í H-Moll messu Bach sem kórinn okkar flutti á síðasta ári, færast tónarnir niður skalann þegar kórinn syngur: „Et in terra pax“, en svo er er ákallið um frið endurtekið í sífellu, ,,pax, pax!“. Já, það er eins og barokkmeistarinn andvarpi í fyrstu ósk sinni um frið á jörð, en svo ómi friðaróskin eins og siguróp.
Já, erindi Guðs við manninn samkvæmt kristinni trú er einmitt það að hlúa að þessum þáttum, en auðvitað vitum við það að manneskjan lifir ekki alltaf í samræmi við uppruna sinn og markmið.
Þegar við hlúum að systkinum okkar, leggjum kapp á að græða samfélög og lina þrautir, þá uppfyllum við köllun okkar og hlutverk. Án þeirra þátta, ef við hefðum ekki með okkur hvötina til að hlúa að hinu bjarnarlausa lífi, já árum saman, væri manneskjan harla ólík því sem hún er.
Og það er eins og vitund fólks fyrir þeirri staðreynd hafi vaxið hin síðari ár og kallast á við breytta afstöðu til átrúnaðar. Í stað árása á trúarhugmyndir og trúfélög sem til skamms tíma einkenndu umræðuna, hefur skilningur vaxið á því mikilvægi sem trúin hefur í lífi fólks.
Morgunblaðið sendi nýverið frá sér aukablað þar sem þýddar eru greinar úr New York Times. Einn pistlahöfundurinn, Alaa Murabit er læknir og mannréttindafrömuður. Hún ræðir aukið vægi trúarbragðanna í samtímanum:
„Í heimi þar sem tæknin virðist heimta sinn toll af okkur og stjórnmálin eru óstöðug, býður trúin upp á eitthvað sjaldgæft: Varanlegt umönnunarkerfi á mannlegan mælikvarða. Dýpstu átök samtímans eru ekki á milli siðmenninga eða milli trúar og skynsemi, þau eru á milli kerfa sem hámarka skilvirkni og ramma sem vernda mannlega reisn.“ og hún heldur áfram: „Eftir því sem kerfin verða vélrænni leitar fólk í meira mæli að helgum stoðum til að halda í það sem gerir okkur í grundvallaratriðum mannleg.“
Sjálf er Murabit þessi múslími en hún tilheyrir þeim stækkandi hópi sem greinir sameiginlega þætti í trúarbrögðum mannkyns og lýsir þeim vel með þessum orðum.
Nú þegar árið 2026 er eins og hvítvoðungur, ómótað, óorðið, viðkvæmt og brothætt fyrir ókomnum aðstæðum skulum við ganga inn í það með ríka vitund um tilgang okkar og hlutverk. Umhyggjan fyrir hinu berskjaldaða, auðsæranlega, viðkvæma, gerir okkur að því sem við erum. Og við endurspeglum þann veruleika þegar við óskum þess að Guð sýni okkur einnig þá kærleiksríku ásjónu sína og auglit.
