Hugur okkar er sama marki brenndur og annað í okkar fari. Honum er í grunninn ætlað að stuðla að því að við getum lifað af og skilað af okkur erfðum til framtíðar. Við erum mótuð af þeim eiginleikum sem gerðu fyrri kynslóðum kleift að þrauka í gegnum harðindi, lifa af á tímum hörmunga og já búa svo um afkvæmi sín að þau sjálf gætu tórt nógu lengi til að bera erfðaefni sitt áfram til framtíðar.
Ekki er allt sem sýnist
Í þeim efnum þarf að velja og hafna. Það á líka við um það sem við sjáum og heyrum. Við greinum aðeins lítinn hluta af veruleikanum, bara þann sem gagnast okkur í þessum tilgangi. Ljósið geymir fjölda lita sem við sjáum ekki, um lofthjúpinn óma tónar sem við heyrum ekki og lykt, rafboð og bragð – við finnum bara brotabrot af því sem til dæmis aðrar lífverur greina.
Hugsuðir á borð við Immanúel Kant, hafa bent á að við getum aldrei skilið heiminn eins og hann raunverulega er – við greinum hann eingöngu eins og hann birtist okkur.
Mér varð hugsað til þessara hugmynda þegar ég virti fyrir mér sýninguna hans Styrmis Arnar Guðmundssonar sem við opnum hér og nú með þessum orðum. Þrjú verkanna eru flennistór, eins og komist er að orði í sýningarskrá, tvö eru talsvert minni. Öll eiga það það sameiginlegt að vera eins og mynd sem gæti mætt okkur í draumi eða á milli svefns og vöku.
Eitt þeirra birtir mynd af göngum. Við þekkjum þessa sjón þegar við erum á ferð á vegum úti, en hún er gjarnan tekin sem dæmi um takmörk skynjunar okkar og þá villandi mynd sem heilinn getur framkallað af umhverfinu. Hvorki göngin né gatan þrengjast einhvers staðar í fjarskanum þótt svo virðist vera. Já það er eins og veggirnir mætist í einhverjum skurðpunkti. Nei, sú er auðvitað ekki raunin. Sannarlega er ekki allt sem sýnist.
Í nálægð við dauðann
Í sýningarskrá kemur einmitt fram að Styrmir reynir „ekki að teikna umhverfið eins og hann sér það heldur fer á hugarflug um það svo úr verður umhverfi eins og úr öðrum heimi.” Og því er lýst hvernig verkin „umlykja áhorfandann svo það er líkt og hann geti gengið inn í myndirnar.“
Já, milli svefns og vöku sagði ég áðan – það mætti taka sterkar til orða og tala um „upplifun fólks sem hefur komist í nálægð við dauðann,“ eins og segir í niðurlagi textans í skránni.
Við erum sjálfsagt vön að heyra því lýst hvernig nýjar uppgötvanir á sviði vísinda og fræða eiga að veikja þann grunn sem trúin hvílir á. Því er ég reyndar ekki sammála. Mér finnst þvert á móti að aukin þekking birti okkur mynd af veruleikanum sem er stórbrotnari, dularfyllri, óræðari en áður var talið og er frjór jarðvegur fyrir nýjar spurningar og ráðgátur.
Hitt er svo þessu tengt. Frá öndverðu hefur manneskjan brotið heilann um það sem tekur við þegar lífið er að baki. Hvaða heimar opnast þá eða tekur nokkuð annað við? Eftir því sem tækninni fleygir fram hefur þeim sem líta á dauðann sem dyr að annarri tilveru borist óvæntur liðsauki. Þökk sé framförum í læknavísindum hefur tekist endurlífga fólk, nokkuð sem var nánast óþekkt hér forðum. Lýsingarnar minna á myndirnar hans Styrmis – „yfirskilvitlegar og jafnvel dularfullar,“ svo notuð séu hans eigin orð. Svo enn vakna nýjar spurningar og ráðgátur.
Jóhannesi skírari sem fjallað var um í guðspjallinu var fulltrúi hinnar óbeisluðu náttúru í því samfélagi. Hann stóð fyrir utan borgaralegt umhverfi þess tíma. Hann sagði sig á vissan hátt úr lögum við þá siðmenningu sem hann beindi spjótum sínum gegn. Hann leit gagnrýnum augum á venjurnar sem fólkið hafði tamið sér, oftar en ekki í hugsunarlausri áþján vanans.
Vissulega var það alþekkt að fólk væri ausið vatni í trúarlegum tilgangi og þar með skírt inn til nýrrar tilveru og trúarsannfæringar. Ástæðan er sennilega sú að athöfnin að dýfa manneskju ofan í vatn er merkingarþrungin.
Vatn er forsenda lífs eins og við þekkjum það. Svo ausum við okkur vatni þegar við þrífum af okkur í svita og önnur óþrif. Konan missir vatn eins og við segjum áður en fæðingarhríðir hefjast og öll vorum við umlukin vatni þegar við dvöldum í móðurkviði á fyrstu skeiðum lífsins. Loks getum við á auðveldan hátt fundið fyrir því hvað skynjun okkar er síbreytileg og hvikul, þegar við setjum höfuð undir vatn, horfum í kringum okkur og heyrum óljósa hljóma í gegnum þétt vatnið. Það var jú verkefni Jóhannesar að dýfa fólkinu niður í rennandi vatnið.
Vettvangurinn er áhugaverður. Vi musterið í Jerúsalem voru laugar með regnvatni og hver þeirra var í umsjón einhvers trúarsamfélags sem keppti um sálirnar á þessum tíma. Þessar laugar voru kallaðar hebresku mikvah. Það var um leið til að undirstrika að fólk væri hluti hins gyðinglega samfélags þegar það tók skírn á þessum stöðum.
Jóhannes aftur á móti leitaði í vatnið sem rann þarna í gegnum landið. Það var hluti vistkerfisins. Með því móti dró hann enga í dilka eða raðaði þeim í flokka. Hann undirstrikaði það að allir voru jafnir og allir voru líka hluti náttúru og vistkerfis.
Og athöfnin hafði siðferðilegt gildi. Mannfjöldinn spurði hann: „Hvað eigum við þá að gera?“ En hann svaraði þeim: „Sá sem á tvo kyrtla gefi þeim er engan á og eins geri sá er matföng hefur.“ Þá komu og tollheimtumenn til að skírast. Þeir sögðu við hann: „Meistari, hvað eigum við að gera?“ En hann sagði við þá: „Heimtið ekki meira en fyrir ykkur er lagt.“
Hérna fléttar guðspjallamaðurinn félagslegt réttlæti inn í hið stóra samhengi trúar og tilgangs. Við getum spurt okkur hvaðan sú hugmynd komi að eitt sé öðru betra þegar kemur að breytni okkar og framkomu. Er þar ekki komin sú hugsun að eitthvað sé okkur æðra, Guð gefi breytni okkar gildi og eitt er öðru betra. Þar mætist hið æðsta og mesta daglegu lífi okkar.
Mér finnst svo áhugavert að hugleiða orð Styrmis um verk sín og hvernig þau fléttast saman við dulmögn tilverunnar.
Þessi sýn sem hann miðlar til okkar er hluti þeirrar grósku sem birtist okkur í umfjöllun fræðimanna sem vinna með skynjun okkar af heiminum.
Nýverið rak á fjörur mínar kenningar bresks geðlæknis, Ian McGilchrist. Hann vinnur með þá staðreynd að heilinn okkar skiptist í hægra og vinstra heilahvel.
Hvort um sig fæst við tilfinningar og rökhugsun, en bara á gerólíkan hátt, segir þessi virti fræðimaður. Vinstri helmingurinn bútar veruleikann niður án samhengis og tekur á hverjum fyrir sig á línulegan hátt til þess að fá fyrirsjáanlega og nothæfa niðurstöðu. Þarna er sjónarhornið þröngt, nákvæmt, eins og geisli sem stafar frá okkur, ekki ósvipað því þegar rándýr festir augun á bráð sinni. Hjá okkur stýrir það hægri höndinni og miðar að því að stjórna heiminum fremur en að skilja hann. Þarna eru ályktanir dregnar fljótt og án umhugsunar.
Sá hægri er andstæða þessa, opinn, frumlegur og án fyrirframgefinna hugmynda. Hann er að verki þegar við veltum því fyrir okkur hvað er í gangi í kringum okkur, jafnvel annars staðar í rúmi og tíma. Hér er markmiðið að fá okkur til að skilja fremur en að stýra. Hann hjálpar okkur að greina samhengið stóra, hefur áhuga á tilgangi og merkingu.
Þetta tvennt vinnur saman í huga okkar og í sífellu skoðum við heiminn út frá þessum tveimur þáttum.
McGilchrist heldur áfram og telur sig sjá ákveðna meinsemd í samfélagi okkar sem kristallist í ójöfnu vægi þessara tveggja helminga heilans. Í stuttu máli þá segir hann vinstra hvelið sjái ofsjónum yfir eiginleikum sína en því hægra hætti til að vanmeta framlag sitt.
Við lifum í samfélagi vinstra hvelsins, segir hann, þar sem við teljum okkur hafa stjórn á öllum hlutum, göngum á auðæfi náttúru í skammsýni okkar fremur en að horfa til þess hvernig komandi kynslóðum muni vegna. Við brennum okkur í sífellu á því að þrengja sjónarhorn okkar við það sem við teljum okkur geta stýrt og stjórnað án þess að sú sé endilega raunin.
Í kristinni trú getum við samkvæmt þessu séð fyrir okkur viðleitni til að koma jafnvægi á þessar tvær víddir hugsunarinnar. Biblían segir okkur sögur og talar þar inn í ímyndun okkar og hugarflug. Um leið fáum við skýr skilaboð þess efnis að ekki er allt jafngilt. Líf okkar er þrungið tilgangi og merkingu og með því að gefa þeim þáttum gaum auðgum við það að inntaki og merkingu.
Eitt verkanna á sýningunni birtir það sem kalla má, fyrsta skynjun hverrar manneskju. Það er upplifun barnsins af móður sinni þar sem það nærist í faðmi hennar. Þetta er áhrifarík mynd og við þekkjum samsvarandi mótíf úr listasögunni þar sem María sinnir Jesúbarninu á sama hátt. Augu þeirra mætast. Hér erum við komin að hinni algeru næmni sem birtir um leið tilgang hverrar manneskju sem er að hlúa að og ala önn fyrir hinu viðkvæmu lífi sem er að fóta sig í hörðum heimi.
Það er sönn ánægja að opna sýningu Styrmis Arnar Guðmundssonar hér á eftir sem hvetur okkur til að hugleiða skynjun okkar og það sem býr þar að baki.
