Kunningjakona mín hafði tekið það að sér að flytja nokkur orð við minningarstund í kjölfar sviplegs fráfalls samferðakonu sinnar. Þetta barst í tal þar sem við ræddum saman og hún spurði mig í framhaldinu hvort ég gæti ekki vísað henni á ljóð sem hún gæti lesið upp á samkomunni. Helst þyrfti það að vera veraldlegt því hin látna hefði ekki verið kristinnar trúar.
Til eru fræ
Já, hvað hefði ykkur dottið í hug í þessu sambandi? Tónlist tjáir tilfinningar og þau eru ófá dægurlögin sem lýsa söknuði og sorg. Ólíkt sálmunum sem við flytjum til dæmis við útfarir þá ræða þau harminn og þarf ekki að fylgja með von eða ljós við enda gangnanna. Söknuður Vilhjálms endar til dæmis á orðunum Það næðir hér og nístir mig. Þar með er hlustandinn skilinn eftir mitt í djúpinu þar sem ekkert er framundan nema kuldi og myrkur.
Fyrst ég gat ekki leitað í smiðju Matthíasar eða Hallgríms, komu ljóðlínur Davíðs Stefánssonar upp í hugainn við angurværan söng Hauks Morthens: Til eru fræ/sem fengu þennan dóm/að falla í jörð/og verða aldrei blóm. Á þeim orðum hefst óður skáldsins til hverfuleikans. Hann hefur nú haft gróandann allt um kringum sig á þessum blómlegu slóðum sem hann kenndi sig við.
Og jú, ég leyfði mér að bæta við einum kristilegum sálmi, það er æðruleysisbæn Sigurbjörns Einarssonar, Dag í senn, eitt andartak í einu, þar sem skáldið minnir okkur á að lifa í andartakinu, taka hvern dag fyrir sig, láta ekki kvíðann fyrir morgundeginum ræna okkur þeirri gleði sem við getum notið á líðandi stundu.
Einhver samhljómur er á milli þessara tveggja texta. Skáldið frá Fagraskógi átti sitt rótarkerfi í jarðveginum, það lýsti sinni trúarglímu í öðru samhengi en svo er það biskupinn sem yrkir um takmörk okkar, já bendir okkur á að lifa innan ramma þess sem okkur er auðið að breyta en drukkna ekki í áhyggjum yfir því sem við fáum ekki stýrt. Við fáum okkar skammt af „sæld og þraut“. Sá er gangur lífsins.
Hveitikorn
Nú á Biblíudeginum hlýðum við á guðspjallið um mann sem setur sáðkorn í jörðu. Þetta er hversdagsleg frásögn. Störfin og raunar mestallt hagkerfið byggðu á akuryrkju og einkum hveitirækt. Fræðimenn hafa bent á að þegar þjóðir tóku að yrkja landið hafi falið í sér róttæk umskipti á lífsháttum fólks. Með því hafi samfélögin orðið flóknari og aðstæður orðið til fyrir margbreytilegri listform, vísindi og ritað mál.
Já, hveitirækt hafði mikið að segja í þessu sambandi og ég leyfi mér að benda á að fyrsta bókin sem við lásum flest hver fjallað einmitt um þá iðju. Hún lýsti því hversu margar hendur þurftu að koma að því að breyta hveitikorni í ljúffengt brauð, og alla þá sérþekkingu sem slíkt krafðist. Þetta er auðvitað sagan um Litlu gulu hænuna sem hafði ein rænu á því að sinna öllum þeim verkþáttum. Hin dýrin voru ótamin og óalin og höfðu ekkert vit á því að leggja henni lið við undirbúninginn. Þau fengu líka ekki að borða brauðið góða þegar það kom svo út úr ofninum.
Vel má skoða altarisgönguna okkar í því sambandi, bæði brauðið og vínið eru afrakstur víðtæks samstarfs og háþróaðrar menningar svona í hinu stóra samhengi lífsins. Við komum saman til þessarar helgu máltíðar og minnum okkur á það allt sem við eigum sameiginlegt. Við erum breyskir einstaklingar sem þurfum á náð Guðs að halda og því trausti sem trúin miðlar okkur.
Í þessu guðspjalli er það hins vegar ekki atorka eða hugvit sáðmannsins sem sker úr um árangurinn. Jesús lýsir því þvert á móti hvernig hlutirnir nánast gerast af sjálfu sér. Það hefur jú þótt vera mikið kraftaverk að eitt korn skyldi margfaldast þar sem það hvílir í moldinni.
Þá þekkti fólk ekki það sem er þó enn meiri furða, jú að þessi grái massi sem kornið samanstendur af, geymir flókinn hugbúnað. Þegar aðstæður eru réttar, rakinn og hitinn þá tekur þetta kerfi við sér, sprotar leita niður í jörðina og verða að rótum, aðrir leita upp og breytast í stöngla. Okkur er ekki kunnugt um neitt sambærilegt í öllum alheiminum í allri sinni stærð og með öllum sínum furðum.
Fræið vinnur sitt verk á meðan sáðmaðurinn hvílist og nærist. Jesús tekur þessa líkingu fyrir okkur sem vinnum að útbreiðslu fagnaðarerindis hans og minnir okkur á að leggja verk okkar í hendur Guðs. Við megum ekki glata morgundeginum í kvíða og áhyggjum, við þurfum að viðhalda voninni þótt árangurinn láti á sér standa. Sumt er í okkar höndum og annað ekki.
Þessari sögu fylgir svo önnur líking af annars konar sáðkorni. Núna er það sinnepskornið, agnarsmátt, á stærð við sandkorn. Aftur bendir Jesús okkur á undir náttúrunnar – jörðin umfaðmar þessa litlu ögn, veitir henni næringu og svo þegar grænir sprotarnir teygja sig til himins fanga þeir næringu sína úr loftinu. Upp úr þessu myndast mustarðstréð sem hann lýsir svo fjálglega. Slík tré eru þó ekki svo merkileg, í rauninni er þetta myndarlegur runni, svipaður sírenunni eða yllinum sem eiga það til að nema land í görðum okkar.
Þessi planta er sannarlega ekki „öllum jurtum fremri“ þótt Jesús komist svo að orði. Getur verið að hann hafi verið að grínast við áheyrendur sína sem þekktu jú jarðargróðann á sínum heimaslóðum. Þetta kann að hafa verið tilbrigði við æðruleysið – já, uppskeran þarf ekki af þeim toga að hún veki ósvikna aðdáun allra nærstaddra.
Ella hefði verið nær að tala um sedrusviðinn sem klæddi musterið að innan og var svo eftirsóttur að þjóðir háðu stríð um þau skóglendi. Nei, aftur erum við minnt á jarðsambandið sem skiptir máli í allri væntingarstjórnun. Sinnepsfræin sem fólkið sótti í þessa runna þóttu vissulega nýtast til lækninga en tilkomumiklir voru runnarnir ekki.
Fyrir okkur sem viljum skila af okkur góðu starfi meðan lífdagar okkar vara, er þetta holl áminning. Hvort heldur við vinnum á akri Drottins eða gerum samfélaginu gagn á öðrum vettvangi þá minna frásagnirnar okkur á að halda kröfum okkar innan eðlilegra marka. Því ef við kunnum okkur ekki hóf í þeim efnum er hætt við að okkur fallist hendur eða þá að morgundagurinn verður okkur tilefni angurs og óþæginda.
Skáldið úr Fagraskógi hóf sinn æðruleysisóð á líkingu um fræin sem verða aldrei blóm. Sigurbjörn yrkir um skrefið hvert á lífs míns braut og horfir þá til þess að árangurinn í lífi okkar er samspil margra þátta, margra skrefa sem eru ef til vill ekki merkileg ein og sér en geta engu að síður komið okkur að endingu á ákjósanlegan stað.
Boðskapur Biblíudagsins til okkar er svona hófstilltur. Það er ekki eingöngu til að gæta þess að boðberar trúarinnar ætli sér ekki um of, heldur ekki síður til að varna gegn því að þeir ætli sér guðlegt vald í viðleitni sinni. Fræið í jörðinni ber sinn ávöxt, við þurfum ekki að grafa okkur þangað niður sjálf til að það spíri og verði að plöntu. Með sama hætti er það hlutskipti okkar og hlutverk að leggja starf okkar í hendur Guðs og biðja fyrir því að það megi bera ríkulegan ávöxt í blómlegu samfélagi sem grundvallast á kristnum gildum.
